თელაველების კვარტეტი

24 საათი 22.10.09

თბილისის საერთაშორისო თეატრალური ფესტივალი დასრულდა, მაგრამ მის ფარგლებში წარმოდგენილ სპექტაკლებზე წერას ვაგრძელებთ.

ამ სამი კვირის განმავლობაში მაყურებელი განსაკუთრებული ინტერესით ადევნებდა თვალს წარმოდგენებს, რომლებიც უცხოელებმა საქართველოში ჩამოიტანეს. რომელი იყო საუკეთესო? ეს გაზეთ "24 საათის" ფურცლებზე გამოქვეყნებულ სტატიებში დაიწერა და კვლავაც გამოიკვეთება მასალებში, რომლებიც უახლოეს მომავალში დაიბეჭდება და ორგანიზებულს შეაფასებს.

ეს წერილი კი ეხება დადგმას, რომელიც ფესტივალის ფარგლებში ორგანიზებული ქართული სპექტაკლების ჩვენებისას (GEOღGIAN შHOჭჩAშE) წარმოადგინეს. როგორც გაზეთ "24 საათის" 20 ოქტომბრის ნომერში აღვნიშნე, ჩვენი წარმოდგენების ჩამონათვალი არასწორად იყო შერჩეული და ვფიქრობ, რომ შეიძლებოდა უკეთესი შეგვეთავაზებინა უცხოელებისთვის, რომლებიც ქართულ სპექტაკლებს ესწრებოდნენ. მათ განსაკუთრებით აინტერესებდათ რობერტ სტურუას ახალი წარმოდგენის ნახვა და იმის გაგება, როგორ შემოქმედებით ფორმაშია, რას აკეთებს რეჟისორი, რომელმაც თავი უცხოეთშიც გაითქვა. მე არ ვიცი უმრავლესობის შთაბეჭდილება, მაგრამ ერთადერთი კითხვა, რომელიც სპექტაკლის, სახელწოდებით "ბიდერმანი და ცეცხლისწამკიდებელნი", დასრულების შემდეგ დიდი ბრიტანეთიდან ჩამოსულმა იან ჰერბერტმა (კრიტიკოსთა ასოციაციის საპატიო წევრი) დამისვა იყო: "დავიჯერო, ასეთია ქართული იუმორი?"...

ზემოთ უცხოელები ვახსენე და აქვე, მათ "პუნქტუალობაზეც" უნდა ვთქვა: ფესტივალის ორგანიზატორებისთვის იმდენად მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა ქართულ სპექტაკლებზე სხვადასხვა ქვეყნიდან მოწვეული სტუმრების დასწრება, რომ წარმოდგენებს ნახევარი საათის დაგვიანებითაც კი იწყებდნენ... რატომ იგვიანებდნენ? იქნებ, ქართული ღირშესანიშნაობების ან სამზარეულოს გამო? ასეც რომ იყოს, ეს ნაკლებად მნიშვნელოვანია და მათ საქციელს ვერ გაამართლებს.

უცხოელების მიზეზით დააგვიანეს დაწყება სპექტაკლის, რომელიც თელავის ვაჟა-ფშაველას სახელობის სახელმწიფო დრამატულმა თეატრმა რუსთაველის თეატრის მცირე სცენაზე წარმოადგინა. რა ხდება თეატრში, რომლის შემოქმედებით პროცესს თვალს ვერ ვადევნებთ და იქ მომხდარი ცვლილებების შესახებ არაფერი ვიცით? თეატრის ხელმძღვანელობასთან დაკავშირება შეუძლებელი აღმოჩნდა და თელაველთა შემოქმედებითი გაერთიანების შესახებ ერთი სპექტაკლის მაგალითზე ვიმსჯელებ.

"სამოთხის კვარტეტი" ჰქვია წარმოდგენას, რომელიც რეჟისორმა გოგა ჩაკვეტაძემ თამაზ ჭილაძის ნაწარმოების მიხედვით განახორციელა. ერთმოქმედებიანი დადგმის შესახებ საფესტივალოდ გამოცემულ კატალოგში ვკითხულობთ: "დაუსახლებელი ქალაქის პატარა მონაკვეთზე დასახლდებიან ქალები; ისინი ელოდებიან ხომალდის შევსებას, საუბრობენ, წარსულს იხსენებენ და მოულოდნელად მათ ცხოვრებაში უცნაური მოვლენები ხდება. მათი ცხოვრებით გარშემო მყოფი ადამიანები დაინტერესდებიან, რომლებთანაც მათ ცხოვრების მანძილზე ურთიერთობა ჰქონიათ. ქალბატონების საუბარი და თხრობა იმდენად დაძაბული და სადავოა, რომ შთაბეჭდილება რჩება, თითქოს ყველა ის საკითხი, რაც მათ მიერ არის წამოჭრილი და კაცობრიობისათვის სასიცოცხლო დანიშნულების მატარებელია, ამ გაზაფხულზე უნდა გადაწყდეს. ნათელი ხდება, რომ ამ ქალბატონების ბედი მჭიდროდაა დაკავშირებული იმ გერმანელებთან, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის დროს გადმოასახლეს. შთაბეჭდილება რჩება, რომ ამ სამყაროში მხოლოდ ეს ოთხი ქალი არსებობს. ჩვენი გმირები არ კარგავენ იმედს: "შეხედე, ცაზე ვარსკვლავები გამოჩნდა...". ეს ციტატა მოვიყვანე იმისათვის, რომ გითხრათ ის, რაც სპექტაკლში რეალურად ხდება. იქ არ იქმნება შთაბეჭდილება იმისა, რომ ეს ქალაქი დაუსახლებელია, მაყურებელი ვერც პერსონაჟთა ცხოვრებაში მომხდარ უცნაურ მოვლენებს ხედავს და აღიქვამს, ხომალდის შევსების მოლოდინზე რომ აღარაფერი ვთქვათ... ციტატა, რომელიც კატალოგშია მოცემული, რათა მაყურებელს სპექტაკლის შინაარსი გააცნოს, ნაკლებად შეესაბამება იმას, რასაც გვთავაზობენ. სოფლის წყაროსთან შეკრებილი ოთხი ქალი, რომელთაგან სამი ხანშიშესულია, ერთი კი ახალგაზრდა, ფსიქიკურად ავადმყოფი, ერთმანეთში საუბრობს. ისინი მართლაც იხსენებენ წარსულს და გვიყვებიან: მათ ქმრებზე, სიყვარულზე და სოფელზე, სადაც არც წყალი აქვთ და არც შუქი. იმისათვის, რომ გათბენ - მიტინგობანას თამაშობენ, ამბობენ, სანამ ერთმანეთს ვჭამთ, არაფერი გვეშველებაო და მაინც იმედიანად არიან. მათ მონათხრობს აცოცხლებენ პერსონაჟები, რომლებიც სცენაზე პერიოდულად ჩნდებიან, მაგალითად: მთხრობელი, ლოთი ქმარი (ზურაბ ლომიძე), რკინიგზელი (მალხაზ ჩიდრაშვილი), იზოს დედა, დედაბერი (მაკა გრემელაშვილი), ქ-ნი ოლიმპიადა (ეთერ ბაბილაშვილი), სტეფანე, სანიტარი (ავთო გულიაშვილი), რაული, იზოს მამა (გიორგი გელაშვილი). მთავარი როლებს ასრულებენ: მაია ბესტავაშვილი (სარა), ვენერა ფეიქრიშვილი (ბაბო), ნინო კურტანიძე (ელო), ნონა ხუმარაშვილი (იზო). მათ შორის ყველაზე დამაჯერებელია სარას როლის შემსრულებელი, რომელიც სულით ავადმყოფს განასახიერებს.

ეს წარმოდგენა შთაბეჭდილებას გვიქმნის თეატრზე, სადაც შემოქმედებითი თვალსაზრისით ბევრი პრობლემაა. დარბაზში არ ისმოდა მსახიობების მეტყველება, გაუმართავი იყო რეჟისურა, რომელიც სურათების ცვლას უფრო ემსახურებოდა, ვიდრე სიუჟეტის გამოკვეთას, სათქმელის წარმოჩენას, ან მოქმედების განვითარებას. მინიშნებითია გარემო, რომელიც მხატვარმა მაია სიხარულიძემ შექმნა, ქორეოგრაფია ეკუთვნის მანანა ჯიმშიტაშვილს, მუსიკალური გაფორმება კი - ნოდარ ბერუაშვილს. პრემიერა 2008 წლის 4-5 დეკემბერს შედგა.

ამ სპექტაკლის მაგალითზე კიდევ ერთხელ დავრწმუნდი, რომ რეგიონალური თეატრების შემოქმედებით პროცესზე წერა იქ არსებული პრობლემებისგან დამოუკიდებლად შეუძლებელია. მათი მწირი ბიუჯეტი არ იძლევა იმის შესაძლებლობას, რომ ბევრი რამე გამოსწორდეს და შეიქმნას ისეთი ატმოსფერო, რომელიც შემოქმედებით ჯგუფს უკეთესის განხორციელების საშუალებას მისცემს. დღეს მათ მიერ შექმნილი პროდუქცია პროფესიული განხილვის საგანი იშვიათად ხდება და თუ მაყურებლის დაინტერესების საკითხსაც შევეხებით, ეს პრობლემა, ვფიქრობ, მას შემდეგ მოგვარდება, რაც რეგიონებში თეატრების სახით შემორჩენილ კულტურულ კერებს მეტი ყურადღება მიექცევა და მათ მხოლოდ უცხოელების წინაშე წარსადგენად არ გაიხსენებენ.

ფოთის თეატრი ტექნოლოგიების განვითარების ეპოქაში

პრობლემები, ტენდენციები, შედეგები

დღეს, 17 სექტემბერს, ფოთის ვალერიან გუნიას სახელობის თეატრი სეზონს პრემიერით გახსნის. რეჟისორ ზურაბ ბეგლარიშვილის მიერ რეი ბრედბერის რომანის _ ,,451º F ” (ოთხასორმოცდათერთმეტი გრადუსი ფარენჰაიტით _ ტენპერატურა, რომელზეც იწვის ქაღალდი) მიხედვით განხორციელებული სპექტაკლი სეზონის დახურვისას ვნახეთ და შეიძლება ითქვას, რომ ამ დადგმამ განსაზღვრა სათქმელი, რომელსაც ქვემოთ ვიტყვი.

წარმოდგენის ნახვისას გამახსენდა სიახლე, რომლის დაბადების აუცილებლობაც ტექნოლოგიების განვითარებამ განაპირობა, კერძოდ: ინგლისურენოვან მოსახლეობაში სულ უფრო პოპულარულია მიკრობლოგებით გამდიდრებული სერვისი _ თწიტტერ, რომელიც ფართო მასებზეა ორიენტირებული და მომხმარებელთა ინტერესების დაკმაყოფილებას ისახავს მიზნად. ახლახანს მან საზოგადოებას შესთავაზა ლიტერატურული ნაწარმოებების უკიდურესად შეკვეცილი ვარიანტები, რომელთა სიდიდეც 140 ნიშანს არ აღემატება. ამის შესახებ ინფორმაცია არაერთმა სააგენტომ, ჟურნალ-გაზეთმა თუ ელექტონულმა გამოცემამ გაავრცელა... და ვიდრე გეტყოდეთ თუ რა კავშირშია ეს ყოველივე ფოთის თეატრში დადგმულ სპექტაკლთან, ,,მიკროკონსპექტის” რამდენიმე მაგალითსაც დაგისახელებთ: სემუელ ბეკეტის პიესა ,,გოდოს მოლოდინში” ასეა შეკვეცილი: ,,ვლადიმირი და ესტრაგონი დგანან ხესთან და ელოდებიან გოდოს. მათი სტატუსი არ იცვლება”, ხოლო დევიდ ჰერბერტ ლოურენსის რომანის, ,,ლედი ჩატერლეის საყვარელის” შინაარსი უკიდურესად არის შემოკლებული: ,,არისტოკრატი ქალი მეტყევეს გაჰყვა”. ამით იმის თქმა მინდა, რომ საკითხი, რომელიც ზემოთ აღნიშნულ სპექტაკლში პრობლემატურია და ტექნიკური პროგრესის ტყვეობაში მოქცეული საზოგადოების მდგომარეობას ეხება, თანამედროვეობაშიც აქტუალურია. ამ თვალსაზრისით რეჟისორ ზურა ბეგლარიშვილის არჩევანი გასაგებია.

რეჟისორის მიერ ინსცენირებული რომანი სულიერებას მოკლებულ ადამიანებზე მოგვითხრობს. უფრო კონკრეტულად კი მოქმედება ვითარდება 2035 წელს, როდესაც წიგნის კითხვა და მისი შენახვა აკრძალულია. მეხანძრეები, რომლებიც ადრე ცეცხლს აქრობდნენ, ახლა წიგნებს წვავენ. მათ შორის გამონაკლისია გაი მონტეგი, რომლის ცხოვრებაც მას შემდეგ იცვლება, რაც ის წიგნებით ინტერესდება. აი, ასეთია ამ რომანის და ფოთის თეატრის სცენაზე გათამაშებული წარმოდგენის მოკლე შინაარსი. თუმცა, თემის აქტუალობის პარალელურად, სპექტაკლში წარმოჩინდა პრობლემათა ჩამონათვალი, რომელსაც გვერდს ვერ აუვლით.

როგორც აღვნიშნე, საქმე ეხება ტექნიკური პროგრესის ეპოქას, სადაც წიგნი აკრძალულია და შესაბამისად, არსებობს ენის სიწმინდის შენარჩუნების პრობლემაც. ეს უკანასკნელი სპექტაკლში ყოველგვარი ძალდატანებისა და გათამაშების გარეშე გამოიკვეთა. როგორი ქართულით მეტყველებენ სცენიდან _ აი, ეს არის უპირველესი საკითხი, რომელმაც წარმოდგენის დაწყებისთანავე მომჭრა ყური.
თუ სცენოგრაფიის თვალსაზრისით, რომელიც რეჟისორს ეკუთვნის, სასაყვედურო არ გვაქვს, რადგან კოსტუმები კარგია, ხოლო დეკორაცია შეძლებისდაგვარად მორგებულია ფოთის თეატრის პატარა სცენას, იგივეს ვერ ვიტყვით ტექსტზე, რომელიც სცენიდან ისმის. სასიხარულოა, როდესაც რეჟისორი არჩევანს აკეთებს ლიტერატურულ მასალაზე, რომლის თემატიკაც მის სათქმელს ეხმიანება და ამისათვის რომანის გასცენიურებასაც არ უშინდება, მაგრამ მეორე საკითხია რამდენად გამართულია ტექსტი, რომელსაც მსახიობები წარმოთქვამენ. ამ მიმართულებით, შეუძლებელია არ აღინიშნოს, რომ არსებობს შეცდომები, რომელთა ნაწილიც გამოსწორებადია (მაგალითად, არსებითი და რიცხვითი სახელების შეუთავსებლობა), ნაწილს კი, ალბათ, აღარაფერი ეშველება, რადგანაც საქმე გვაქვს გაუმართავ წინადადებებთან, რომელთა გადაკეთებაც მსახიობებისთვის ტექსტის თავიდან დაზეპირების ტოლფასია.

კიდევ ერთი პრობლემა, რომელიც ამ თეატრისთვისაც გადაუჭრელია და მაყურებლის მხრიდან სპექტაკლის აღქმაზეც ცუდად მოქმედებს, ტექნიკური აღჭურვილობაა. აი, ასეთ პირობებში რატომ გადაწყვიტა ზურა ბეგლარიშვილმა ეჩვენებინა ,,ტექნიკური პროგრესის ხანა”, გაუგებარია. ამის წარმოჩენა მოძველებული ტექნიკით შეუძლებელია. შესაბამისად, სცენები, სადაც რეჟისორს მცდელობა აქვს მომავალში ,,გადაგვისროლოს” და ამას მხოლოდ მარტივი განათებითა და შავებში გამოწყობილი მეხანძრეების ერთფეროვანი მოძრაობებით ცდილობს, ნაკლებად დამაჯერებელია. როდესაც არ არსებობს გამართული ტექნიკური ბაზა, ვფიქრობ, რეჟისორმა აქცენტი მსახიობთა საშემსრულებლო ხელოვნებაზე უნდა გააკეთოს. სპექტაკლის ნახვისას კი შემექმნა შთაბეჭდილება, რომ მან ყველაზე ნაკლებად სწორედ მსახიობებზე იმუშავა.

შემოქმედებით ჯგუფს რაც შეეხება, სპექტაკლში დასის უმრავლესობაა დაკავებული. მასში მონაწილეობენ: გიორგი სურმავა, მარიკა ბუკია, რამინ კილასონია, ნანა ვასაძე, ნაირა ჭიჭინაძე, ჯანსუღ იზორია, ელგუჯა ქარაია, ფატიმა აბრახამია, ნათია კუპრავა, გიორგი ჭანტურია, ალექსანდრე გუჯაბიძე, დავით დიასამიძე, გიორგი ლიპარტელიანი, გიორგი ჯანყარაშვილი, კობა დარახველიძე, მირიან ჯეჯელავა (ეკრანული პერსონაჟი). დადგმის ქორეოგრაფია ირინა კუპრავა, ხოლო მხატვარ-შემსრულებელი _ მერაბ კვანტალიანი.

სამსახიობო ოსტატობის მხრივ, ამ შემთხვევაშიც იგივე პრობლემებთან გვაქვს საქმე, რომლებსაც მხოლოდ რეგიონალურ თეატრებში არ ვაწყდებით. ფოთის თეატრის მაგალითზე, ძალიან გამიჭირდება ისეთი მსახიობის დასახელება, რომელიც ამ საქმეში ბოლომდე დაოსტატებულია. ეს დასი პროფესიული ზრდის აუცილებლობის წინაშე დგას _ მეტყველების, პლასტიკის, როლის გათავისების თუ პერსონაჟთა ხასიათების გახსნის თვალსაზრისით.

და მიუხედავად ყველაფრისა, წარმოდგენის მიმდინარეობისას მაყურებელს თვალზე ცრემლი მოადგა, განსაკუთრებით იმ სცენის დროს, როდესაც გაი მონტეგი (გიორგი სურმავა) პროფესორ ფაბერს (ნაირა ჭიჭინაძე) დაწვას გადარჩენილ ძველ აღთქმას გადასცემს. კულმინაციურმა ეპიზოდმა კიდევ ერთხელ დაგვარწმუნა, რომ მსახიობის მიერ აქტუალური ტექსტის სწორ ემოციურ აღქმას მაყურებელზე ზემოქმედების მოხდენა შეუძლია. ალბათ, ამ ფაქტორმა განსაზღვრა ის, რომ წარმოდგენამ ადგილობრივი მაყურებელი დააინტერესა.

ზემოთ აქცენტი გავაკეთე პრობლემებზე, რომლებიც ამ წარმოდგენის მხატვრულ ხარისხს უკავშირდება. თუმცა, არანაკლებ მნიშვნელოვანია საკითხების მთელი რიგი, რომელთა განხილვა-გაანალიზებაც საშუალებას გვაძლევს დავინახოთ ის ,,მაგრამ”, რომელიც ამ თეატრის პროდუქციის ხარისხზე საუბრისას სპექტაკლების ერთი ხელის მოსმით გაკრიტიკების უფლებას გვართმევს.

ჩვენ თუ დავინტერესდებით რა პირობებში ფუნქციონირებს ფოთის თეატრი და იქმნება მისი პროდუქცია, მაშინ მივხვდებით, რომ სპექტაკლების მხატვრულ ხარისხზე მსჯელობა იქ არსებული პრობლემებისგან მოწყვეტით შეუძლებელია. პირადად მე ცალკეულ ფაქტორთა გათვალისწინების აუცილებლობაში მაშინ დავრწმუნდი, როდესაც ამ თეატრში მივედი და ვნახე, რომ იქ მსახიობებისთვის სამუშაოდ საჭირო პირობები არ არსებობს. აქედან გამომდინარე მიმაჩნია, რომ ფოთის თეატრის წარმომადგენლების მხრიდან ბოლო პერიოდში გამხორციელებული სპექტაკლები ერთგვარი დადასტურებაა მათი მცდელობისა გადაარჩინონ თეატრი და პრობლემების მიუხედავად ძალისხმევა არ დაიშურონ იმისათვის, რომ იქ შემოქმედებითი პროცესი წარიმართოს.

ამ კუთხით, ვფიქრობ, საგულისხმოა თეატრის განსხვავებული მდგომარეობა. მას საკუთარი შენობაც კი არ გააჩნია და დროებით, ახალი შენობის მშენებლობის დასრულებამდე, რომელიც 2010 წლისთვის იგეგმება, ძველი კულტურის სახლშია შეხიზნული.

იქ არსებული სირთულეების შესახებ შემოქმედებითი ჯგუფის წარმომადგენლებისგან შევიტყვე. აქ უმნიშვნელოვანესია კიდევ ერთი ფაქტორი: მათ აქვთ სურვილი მოისმინონ თეატრმცოდნეებისა თუ რიგითი მაყურებლის აზრი და პირიქით, დიალოგი გამართონ ამ დარგის განვითარების გულშემატკივრებთან, ესაუბრონ მათ საკუთარ შემოქმედებით პრობლემებსა და სირთულეებზე, რომელთა დაძლევაც ყოველდღიურად უწევთ (მაგალითად, საპრემიერო დღეს შუქი თეატრში სპექტაკლი დაწყებამდე 10 წუთით ადრე მოვიდა, რამაც მსახიობები ორმაგად ანერვიულა).

როცა მაყურებელს ეპატიჟები უნდა შეეცადო, რომ საკუთარი შესაძლებლობების მაქსიმუმი გამოავლინო და არ აკადრო მას თუნდაც ისეთი ტექსტი, როგორიც ქართული ენის დამახინჯებაში დაეხმარება. და რახან მაყურებელი ვახსენე, აქვე იმასაც ვიტყვი, რომ თეატრს, რომელსაც შენობის გამო სასულიერო წრესთან დიდი ხნის დავა ჰქონდა, ახლა მაყურებლის რანგში სასულიერო პირებიც აკითხავენ.

აი, ამ ურთულესი პრობლემის მოგვარებით დაიწყო ჩემი დიალოგი აღნიშნული თეატრის მმართველთან, თენგიზ ხუხიასთან (პროფესიით იურისტ-ეკონომისტი). ,,თეატრის ძველ შენობასთან დაკავშირებული დავა ხელოვანებსა და სასულიერო წრის წარმომადგენლებს შორის, დაახლოებით, 15 წელი გაგრძელდა, რამაც შემოქმედებითი პროცესის განვითარებას ხელი შეუშალა. იმ დროს ქალაქში ადამიანთა გარკვეული ჯგუფი ვალერიან გუნიას სახელობის თეატრის გაუქმებასაც კი ითხოვდა”, _ გვითხრა თენგიზ ხუხიამ, რომელიც თეატრის დირექტორად 2005 წელს დაინიშნა (მმართველია _ 2007 წლიდან), ანუ მას შემდეგ რაც თეატრის ძველი შენობა ოფოციალურად გადაეცა საპატრიარქოს (ხუხიას დანიშვნამდე ამ თეატრის დირექტორი და სამხატვრო ხელმძღვანელი იყო ალექსანდრე ჯანელიძე). ამის შემდეგ, ფოთის თეატრის წარმომადგენლები რუსთაველის ქუჩაზე მდებარე ძველი კულტურის სახლში შეასახლეს. 2006 წლამდე იქ სარემონტო სამუშაოები მიმდინარეობდა. ამ პერიოდში დასი წარმოდგენების გასამართად სხვადასხვა სივრცეს იყენებდა, მაგალითად: ,,მეზღვაურთა კლუბს” და ქუჩას... ,,ეს იყო მცდელობა იმისა, რომ თეატრის შემოქმედებით ჯგუფს პროფესიაზე ხელი არ ჩაექნია”, _ აღნიშნა მმართველმა. ამავე პერიოდში შედგა ,,ვაკის თეატრალური სარდაფის” გასტროლები ფოთში სპექტაკლით ,,ქრონიკები” (რეჟისორი ო. ეგაძე) და დაიდგა მოწვეული რეჟისორის, ხათუნა ბედელაძის მიერ გ. ნახუცრიშვილის პიესის მიხედვით განხორციელებული სპექტაკლი ,,როგორ გვიყვარდა ჩვენ ერთმანეთი”. აღსანიშნავია, რომ ამ მაგალითის შემდეგ ფოთის თეატრს რეჟისორების მოწვევის პრინციპისთვის არ უღალატია. ბოლო 5 წლის განმავლობაში აქ რეჟისორად იმუშავა ირაკლი გოგიამ (,,ბუა”, ,,მორფი”, ,,ძალაუფლება”, ,,პილონი”), გაგა გოშაძემ (,,ზვავი”, ,,თეატრი”, ,,ვინ არის ვინ”), რალფ ზიბელტმა (პ. ტურინის ,,ვირთხებზე ნადირობა”).

,,ჩვენი თეატრის პოლიტიკის შემუშავებისას აქცენტი ახალგაზრდა მაყურებლის დაინტერესებაზეც გავაკეთეთ და საბავშვო სპექტაკლი ,,ბუა” დავდგით. მოგვიანებით, ფოთის თეატრმა სპექტაკლები თბილისშიც ჩაიტანა და მაყურებელი ჯერ ,,ვაკის თეატრალური სარდაფის” სცენაზე მიიწვია ლ. ბუღაძის ,,თეატრის” (რეჟისორი ი. გოგია) სანახავად, შემდეგ კი _ თუმანიშვილის თეატრში, სადაც გაგა გოშაძის მიერ დადგმული ,,ზვავი” წარმოადგინა. სპექტაკლის სანახავდ მოსულ მაყურებელს შესაძლებლობა მიეცა შემოწირულობა ფოთის ღვთისმშობლის სახელობის ტაძრის სახელზე გაეღო. ამ ფაქტმა სკეპტიკურად განწყობილი საზოგადეობის ნაწილი საბოლოოდ დაარწმუნა იმაში, რომ აქამდე დაპირისპირებულ მხარეებს შორის ურთიერთობა ახალ, ერთმანეთისადმი კეთილგანწყობილ ფაზაში გადაიზარდა”, _ გვითხრა თენგიზ ხუხიამ.

ფოთის თეატრმა მონაწილეობა მიიღო ფესტივალში ,,კავკასია 2007”, სადაც ირაკლი გოგიას მიერ რეზო კლდიაშვილის ნაწარმოების მიხედვით დადგმული ,,პილონი” წარმოადგინა. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ შეთანხმებული მუშაობა არ გაჩერებულა შენობაში, სადაც თეატრთან ერთად დღემდე ფუნქციონირებს ფოლკლორის სახლი, ქორეოგრაფიული სტუდია და თოჯინების თეატრი.

თეატრისთვის განსაკუთრებული აღმოჩნდა 2008 წელი, როდესაც განხორციელდა ლევან ხეთაგურის იდეა და ოფიციალურად დაარსდა ,,საქართველოს რეგიონალური თეატრების ქსელი” (თავმჯდომარე თენგიზ ხუხია), რომელშიც გაერთიანებულია საქართველოს ყველა რეგიონალური თეატრი, ასევე, თავისუფალი თეატრი, სამეფო უბნის თეატრი, მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის თეატრი და თეატრისა და კინოს უნივერსიტეტი, რომელიც წევრის სტატუსით სარგებლობს. ამავე წელს ის ევროპის თეატრების ქსელის (IPM) წევრიც გახდა. ფოთის თეატრის ბოლო პერიოდის შემოქმედებით ბიოგრაფიაში განსაკუთრებული მოვლენაა გერმანელ რეჟისორთან _ რალფ ზიბელტთან და მხატვართან _ მაქს ჯულიან ოტოსთან თანამშრომლობა (სპექტაკლზე, სახელწოდებით ,,ვირთხებზე ნადირობა”, გაზეთი ,,24 საათიც” წერდა).

კითხვაზე, რატომ იწვევთ რეჟისორებს, თენგიზ ხუხიამ გვიპასუხა: _ ,,ეს მეთოდი აპრობირებულია ევროპაში და ამ სისტენაზე ნელ-ნელა, ალბათ, ჩვენც გადავალთ... სხვადასხვა რეჟოსორთან მუშაობის პროცესი მრავალმხრივ საინტერესოა _ თითოეულ მათგანს აქვს საკუთარი ხელწერა, მუშაობის თავისებური სტილი და მანერა, რაც დასს საშუალებას აძლევს არ იყოს დამოკიდებული ერთ კონკრეტულ სკოლასა თუ ხელწერაზე...”.

როგორც მმართველისგან შევიტყვეთ, თეტრი, რომლის დარბაზიც 110 მაყურებელს იტევს, ადგილობრივი ბიუჯეტიდან მხოლოდ 230 000 ლარით ფინანსდება. 60-მდე თანამშრომლის საშუალო ხელფასი კი 200-დან 350 ლარამდე მერყეობს, რაც მიზერია ადამიანებისთვის, რომლებიც მთელ დროსა და ენერგიას თეატრს უთმობენ. თუმცა, ამ დაწესებულების ერთ_ერთ ყველაზე მტკივნეულ პრობლემად რჩება ტექნიკური აღჭურვილობა. ,,ახალ შენობაში გადასვლის შემდეგ, იმედი გვაქვს, რომ ტექნიკური აღჭურვილობის პრობლემა მოგვარდება. ამასთან, ვიტყვი იმასაც, რომ ბევრს აქვს თეატრის მხარდაჭერის სურვილი, რასაც საგადასახადო პოლიტიკამაც უნდა შეუწყოს ხელი... ამ მიმართულებით კანონში ცვლილებების შეტანა აუცილებელია”, _ აღნიშნა თენგიზ ხუხიამ.

იმედი გვაქვს, რომ ფოთის თეატრის ახალი შენობის მშენებლობა 2010 წლისთვის დასრულდება და 450 კაციან დარბაზში მოხვედრილ მაყურებელს საშუალება მიეცემა აქცენტი სპექტაკლის მხოლოს მხატვრულ ხარისხზე გააკეთოს და არა თვალშისაცემ პრობლემებზე.

ოქსფორდელები და ბრიტანელი

,,ჩვენ უნდა ვიბრძოლოთ იმისათვის, რომ მომავლის თეატრი გადარჩეს”, - ალან რიკმანი


რუსთაველის თეატრის ქვედა ფოიე, სადაც XX საუკუნის დასაწყისში არტისტული კაფე ,,ქიმერიონი" იყო, უფრო ადრე კი რესტორანი ,,ანონა" ფუნქციონირებდა, ხელოვანებთან შეხვედრის ტრადიცია აღდგა. პირველი სტუმარი ინგლისელი მსახიობი, სცენარისტი, პროდიუსერი და რეჟისორი ალან რიკმანი აღმოჩნდა.

ამ შეხვედრის შესახებ მოგვაინებით გეტყვით. მანამდე კი, ორიოდე სიტყვით, ოქსფორდის უნივერსიტეტის დრამატული საზოგადოების მიერ რუსთაველის თეატრის მცირე სცენაზე გათამაშებულ სპექტაკლზე აღვნიშნავ.


გაუთვალისწინებელი ფაქტორი


ოქსფორდის უნივერსიტეტის დრამატული საზოგადოების საერთაშორისო ტურნეში, სტრადფორდისა და ლონდონის გარდა, თბილისიც ჩაეწერა. ამის შესახებ ინფორმაცია გაზეთ ,,24 საათის" 9 სექტემბრის ნომერშიც გავრცელდა. თუმცა, მაშინ სტუდენტებისგან დაკომპლექტებული დასის წარმოდგენა ნანახი არ გვქონდა და აღნიშნულის შეფასებისგან თავი შევიკავეთ. მას შემდეგ, რაც დავესწარი სპექტაკლს, რომლის მიტოვებაც მაყურებელმა ნელ-ნელა, წარმოდგენის დაწყებიდან, დაახლოებით, 10 წუთის შემდეგ დაიწყო, მივხვდი, რომ ამის შესახებ უნდა მეთქვა.

ამ საქმეში უცხოელ სდუნტებს ბრალი არ მიუძღვით. ისინი ბრიტანეთში სხვადასხვა ფაკულტეტებზე სწავლობენ და გარკვეულ დროს სცენაზე დგომასაც უთმობენ. მათთვის ეს დამატებითი გამოცდილებაა, აქტივობაშიც ეთვლებათ და რატომაც არა?! ამ შემთხვევაში საკითხავია, რა დააშავა ქართველმა მაყურებელმა, რომელმაც ,,გაპიარებულ" სპექტაკლზე დასასწრებ ბილეთში 15-20 ლარი გადაიხადა... შუა წარმოდგენიდან გამოსულთაგან აღმოჩნდნენ ისეთები (ძირითადად, რუსთაველის თეატრის მსახიობები), რომლებსაც გაუჩნდათ კითხვა: ,,რა საჭირო იყო ამ სპექტაკლის ჩვენება სცენაზე, სადაც ერთ დროს, თუნდაც, ,,ჭინჭრაქა" და ,,ანტიგონე" იდგმებოდა?" და ეს მით უფრო მაშინ, როდესაც ამავე თეატრში ექსპერიმენტალური სცენაც ფუნქციონირებს.

რა პასუხი უნდა გავცეთ მაყურებელს, რომელიც ფიქრობს, რომ საქართველოს წამყვანი თეატრის ისტორიულ და არა ექსპერიმენტალურ სცენაზე ისეთი წარმოდგენები უნდა თამაშდებოდეს, რომლებიც რაღაც დონეს მაინც აკმაყოფილებს? ბრიტანელების აქ ჩამოსვლის ფაქტს ისეთი რეკლამა გაუკეთდა, რომ საზოგადოების ინტერესი გამოიწვია. თუმცა, ,,ჰენრი V"-ეს ნახვის შემდეგ იმედი იმათაც გაუცრუვდათ, რომლებიც იქ შექსპირის ორიგინალში მოსასმენად შეიკრიბნენ. მართალია, ამ უკნასკნელთა რაოდენობა მცირე იყო, მაგრამ ფაქტია, რომ დარბაზში მყოფთაგან ვისაც კი ინგლისური ესმოდა აღნიშნავდა, რომ სცენიდან ,,ცუდი ინგლისური" ისმოდა.

სტუდენტების ,,ჰენრი V" (რეჟისორი ტიმ ჰოარი) სტატიკური სცენებით გამოირჩეოდა. არაპროფესიონალმა მსახიობებმა სამსახიობო ოსტატობის ელემენტარული ცოდნაც ვერ გამოავლინეს (არ ჰქონდათ შეფასებები, ვერ გრძნობდნენ პარტნიორს, პერსონაჟთა ხასიათს...). ერთადერთი, რასაც გულმოდგინედ ცდილობდნენ, ეს ინგლისური ტექსტის გამოკვეთილად წარმოთქმა იყო... და რადგან ტექსტი ვახსენე, იმასაც ვიტყვი, რომ კარგი აქ მხოლოდ პიესის ქართულ სასცენო ადაპტაციაზე შეიძლება ითქვას - რობერტს სტურუას მიერ დამუშავებული სუბტიტრები ძალიან ლაკონური და გამართული აღმოჩნდა. თუმცა, ის ბევრად უსწრებდა მოქმედებას...

ამ ფაქტს ასეთი გამოხმაურება არ მოჰყვებოდა, რომ არა ერთი, მაგრამ უმნიშვნელოვანესი დეტალი - საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ ამ პროექტში ჩადებული თანხები. ოქსფორდის უნივერსიტეტის დრამატული საზოგადოებას მხარს სერ ქამერონ მაკინტოშისა და ბრიტანეთის გაერთიანებული სამეფოს კომანდორი, ტელმა ჰოლტი უჭერს. თუმცა, ჩემთვის ცნობილია, რომ აღნიშნული პროექტის განხორციელებაში დიდი წვლილი კულტურის სამინისტრომაც გაიღო. მიზანი? - გაუგებარია. დღეს საქართველოს არა აქვს იმის ფუფუნება, რომ მსაგვასი პროექტები დაფინანსოს, მით უფრო მაშინ, როდესაც მათი განხორციელება უსარგებლოა. საქმე სხვაგვარად იქნებოდა ეს წარმოდგენა რომ ეჩვენებინათ ექსპერიმენტალურ სცენაზე, სადაც მას ინგლისურენოვანი სასწავლებლების ქართველი სტუდენტები დაესწრებოდნენ და შექსპირს ორიგინალში მოისმენდნენ. თუმცა, მსგავსი რა არ მომხდარა. ამ სპექტაკლზე უფასოდ არც ერთი ქართველი სტუდენტი არ დაუშვეს, მათ შორის, არც თეატრალური უნივერსიტეტის... ეს ინიციატივა უფრო გამართლებული იქნებოდა, თუ აღნიშნულ წარმოდგენას, ვთქვათ, რომელიმე ქართული უმაღლესი სასწავლებლის სცენაზე წარმოადგენდნენ, იქ დადგმულ ქართულ სპექტაკლს კი ოქსფორდის უნივერსიტეტში აჩვენებდნენ. ასეთ შემთხვევაში უკვე გამართლებული იქნებოდა ქართველების მიერ ამ პროექტისთვის თანხების გამოყოფის ინიციატივა.
ამ გასტროლის მაგალითზე კიდევ ერთხელ გამოვლინდა, თუ რამდენად გა

უაზრებულად იხარჯება სახსრები, რომლებიც შესაძლებელია ადგილობრივი შემოქმედებითი გაერთიანებებისთვის სასიცოცხლო მნიშვნელობის აღმოჩნდეს.

ჰამლეტთაგან ერთ-ერთი საუკეთესო


ალან რიკმანი საქართველოში ოქსფორდის უნივერსიტეტის დრამატული საზოგადოების თბილისური ტურის პარალელურად, ტელმა ჰოლტისა (შექსპირის სამეფო დასის პროდიუსერი, სამეფო დრამატული აკადემიის დირექტორთა საბჭოს წევრი და საპატიო ლექტორი, რობერტ სტურუას ბრიტანელი პროდიუსერი და საქართველოში ,,ჰენრი V"-ის ჩამოტანის ინიციატორი) და რუსთაველის თეატრისადმი მეგობრობის ნიშნად ჩამოვიდა. მას თან ახლავს მეუღლე რიმა ჰორტონი და ბრიტანელი მსახიობი ჟერალდინა მაკევონი. ალან რიკმანთან შეხვედრის შესაძლებლობა ქართველებს ,,ქიმერიონში" ორგანიზებული შეხვედრისას მიეცათ.
მას სახელი საერთაშორისო მასშტაბით აქვს განთქმული. ალან რიკმანის კი საქართველოსთან მაშინ გადაიკვეთა, როდესაც მან ქართველ რეჟისორთან, რობერტ სტურუასთან იმუშავა სპექტაკლზე ,,ჰამლეტი" (1992 წელი, ,,რივერ საიდ სტუდიო”). ამ სპექტაკლში განსახიერებული მთავარი როლისათვის ის 2003 წელს შექსპირის საერთაშორისო საზოგადოებამ XX საუკუნის II ნახევრის ჰამლეტების საუკეთესო ათეულში შეიტანა. რობერტ სტურუასთან თანამშრომლობით მიღებულ გამოცდილებასა თუ თეატრალური ხელოვნების აქტუალობაზე მსახიობი დარბაზში შეკრებილთ გულახდილად ესაუბრა.

როგორია ალან რიკმანის მოკლე შემოქმქდებითი პორტრეტი? ის 8 წლის იყო, როდესაც მამა გარდაეცვალა და დედა ოთხ ბავშვთან ერთად აღმოჩნდა. საკუთარი თავის იმედად დარჩენილი ალანი იმდენად კარგად სწავლობდა, რომ ლონდონის პრესტიჟული სკოლის Lატიმერ სტიპენდიანტი გახდა. პირველად სცენაზე სწორედ ამ სკოლაში სწავლისას ავიდა და მონაწილეობა მიიღო მოყვარულთა წარმოდგენაში. სკოლის დამთავრების შემდეგ, ალან რიკმანმა ჩააბარა ხელოვნების სამეფო კოლეჯის (ღოყალ ჩოლლეგე ოფ Aღთ) გრაფიკული დიზაინის ფაკულტეტზე, რომლის დამთავრებისთანავე საკუთარი ფირმაც გახსნა. 26 წლისა იყო, როდესაც მიხვდა, რომ თეატრი მას უფრო მეტად იზიდავდა. ამიტომაც მიატოვა ყველაფერი და სწავლა განაგრძო დრამატული ხელოვნების სამეფო აკადემიაში. პრესტიჟული პრემიები თეატრალურ დადგმებში მონაწილეობისათვის ჯერ კიდევ სტუდენტობისას მიიღო. მოგვიანებით, თავს იმით ირჩენდა, რომ რალფ რიჩარდსონისა და ნაიჯელ ჰოტორნის კოსტიუმერი იყო. ლონდონის სცენის წამყვანი მსახიობი ის აკადემიის დამთავრებისთანავე გახდა. მის მიერ განსახიერებული ვალმონის როლი სპექტაკლში ,,სახიფათო კავშირები" ნამდვილ სენსაციად იქცა. 1986 წელს ეს დადგმა მიიწვიეს ბროდვეიზე, სადაც რიკმანი ცნობილმა პროდიუსერმა ჯოელ სილვერმა შეამჩნია და მას მთავარი ბოროტმოქმედის როლის თამაში შესთავაზა ფილმში ,,კერკეტი კაკალი". სწორედ ამ ფილმიდან დაიწყო რიკმანის აღიარება და მოგზაურობა მსოფლიოს მასშტაბით. მას შემდეგ მან მონაწილეობა არაერთ კინოფილმსა თუ სპექტაკლში მიიღო. მათ შორისაა ქართველი მაყურებლისთვის განსაკუთრებით ცნობილი ,,რობინ ჰუდი" თუ ,,ჰარი პოტერის" სხვადასხვა სერია; კინოკარიერის პარალელურად, რიკმანი აქტიურ თეატრალურ ცხოვრებას ეწევა. 2003 წლიდან ის დრამატული ხელოვნების სამეფო აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტია. მიღებულია აქვს შემდეგი პრემიები: ,,ემი", ,,ოქროს გლობუსი", ,,ოქროს სატელიტი", კინომსახიობთა გილდია. ჟურნალმა Eმპირე ის 1997 წელს ყველა დროის 100 საუკეთესო კინომსახიობთა შორის დაასახელა.

ალან რიკმანს პირად ცხოვრებაზე საუბარი არ უყვარს. ცნობილია, რომ უკვე რამდენიმე ათწლეულია, რაც ცხოვრობს რიმა ჰორტონთან, რომელთანაც დაქორქინებული არ არის. სამსახიობო კარიერა მათ, შეიძლება ითქვას, რომ ერთად დაიწყეს, მაგრამ რიმა ამ პროფესიას არ გაჰყვა და ცხოვრება ეკონომიკას მიუძღვნა. აღსანიშნავია, რომ ამ წყვილს ერთმანეთთან პოლიტიკური მოსაზრებებიც აერთიანებთ – ორივე მათგანი ლეიბორისტულ პარტიას უჭერს მხარს.

მართალია, ალან რიკმანი ჟურნალისტებისთვის ნამდვილი პრობლემაა, რადგანაც ინტერვიუების მიცემა და საკუთარ ნამუშევრებზე საუბარი არ უყვარს, ქართველ აუდიტორიას ის ინტერესითა და გულახდილად გაესაუბრა. მასთან შეხვედრას უძღვებოდა რუსთაველის თეატრის მმართველი ზაალ ჩიქობავა, რომელმაც მას თავდაპირველად შემდეგი კითხვით მიმართა:

- ბატონო ალან, რას იტყვით საკუთარ თავზე?

- მე არ მაქვს მობილური ტელეფონი, არ ვიცი როგორ ვიხმარო კომპიუტერი და ის ჩემთვის ძალიან უცნობი რამ არის...

- ჩვენთვის განსაკუთრებით საინტერესოა, როგორ გაჩნდა თქვენს ცხოვრებაში საქართველო?

- ეს ადგილი ჩემთვის განსაკუთრებულია. სხვაგან თუ თეატრი გართობაა, აქ - რელიგიაა. მაშინ, როდესაც რობერტ სტურუას ,,რიჩარდ III" ვნახე, გავოცდი. ამან ასე ძლიერად მხოლოდ ჩემზე კი არ იმოქმედა, არამედ ყველაზე, ვისაც კი მისი ნახვის შესაძლებლობა მიეცა. ამ სპექტაკლმა ძალიან ბევრი რამ შეცვალა ჩემში, ჩემს სამყაროშო... რობერტ სტურუა ისეთივე არაჩვეულებრივი და ექსტრაორდინალური პიროვნებაა, როგორიც რეჟისორი... დღეს ვიყავი სამებაში, სადაც მგალობელთა გუნდის სიმღერას შევესწარით. ეს გუნდი რომ ინგლისში მღეროდეს, მათი გალობისას არავინ ისაუბრებდა და ირგვლივ ყველა გაქვავდებოდა.... აქ კი, ამ დროს ადგილზე არ ჩერდებიან, გადი-გამოდიან, საუბრობენ და მობილურზეც კი ლაპარაკობენ... ამ ყოველივეს შემსწრეებმა დავასკვენით, რომ საქართველოში ხელოვნება, ცხოვრება და სიყვარული ერთდროულად ხდება, რაც მე ძალიან დიდ შთაგონებას მაძლევს... საქართველოსგან ბევრს ვსწავლობ...

- რამდენადაც უცნაურად არ უნდა მოგვეჩვენოს, თქვენ ხართ ერთ-ერთი წარმატებული ,,ბოროტი პერსონაჟი”...

- ბოროტი პერსონაჟების განსახიერება ჩემი დიდი შემოქმქდების მხოლოდ მცირე ნაწილია, მაგრამ პოპულარობა სწორედ მან მოიპოვა...

- თქვენ ხშირად მოგიხსენიებენ, როგორც ,,ადამიანი ხმა"… რას იტყვით ამაზე?

- ხმა, ალბათ, გენეტიკური მოვლენაა... მსახიობი საკუთარი თავის ინსტრუმენტია და თუ, ვთქვათ, მუსიკოსს შეუძლია ვიოლინო ცალკე გადადოს, ჩვენ ასე ვერ მოვიქცევით – ის სულ თან უნდა ვატარო, სადაც არ უნდა ვიყო...

- როგორ გადაერთეთ სამსახიობო ხელოვნებიდან რეჟისურაზე?

- სანამ მსახიობი გავხდებოდი მხატვარი ვიყავი და 25 წლამდე მსახიობობის სურვილი არ გამჩენია, მაგრამ მოგვიანებით მივხვდი, რომ ეს გადასვლა ლოგიკური იყო... ჩემი თვალები სწორედ სამხატვრო აკადემიაში სწავლისას გაიწვრთნა, რაც სამსახიობო კარიერაშიც გამომადგა და მოგვიანებით რეჟისორობაშიც... ახლა, როდესაც სარეპეტიციო დარბაზში შევდივარ, იმედის თვალით შემყურე მსახიობებს ვხედავ, რომლებსაც ძალიან არ მინდა რომ მორიგი იდიოტი ვეგონო, ამიტომაც მათთან ყოველთვის გულწრფელი ვარ. რეჟისორმა უნდა შეძლოს თქვას - არ ვიცი, როდესაც მას მსახიობის მიერ დასმულ შეკითხვაზე პასუხი არ აქვს. მსახიობს ყოველთვის ამხნევებს, როდესაც ეუბნები ,,არ ვიცი”, რაც იმას ნიშნავს, რომ არ ცდილობ იყო შთამბეჭდავი... ეს საქმე არის გამუდმებული მგზავრობა აღმოჩენებისათვის...

- უმუშევრობას შეუწუხებიხართ?

- ძალიან ბევრი შემთხვევა მახსოვს ასეთი, როდესაც უმუშევარი ვიყავი, ხან 8 თვე, ხანაც ორი... ჩემს ქვეყანაში ეს გარდაუვალია, ამიტომაც ვცდილობ მოვიკრიფო ძალა და საკუთარი თავი ხელში ავიყვანო იმისათვის, რომ ვიმუშაო...

- რომელია თქვენი წარმატებული და წარუმატებელი როლი?

- მე არ მაქვს განცდა იმისა, რომ რომელიმე როლში კარგი ვიყავი... კარგი პერიოდი, როგორც ჩანს, არ გამახსოვრდება და ამ კუთხით თუ შევხედავთ, რაც კი გამიკეთებია არ გამოსულა... ჩემს ფილმებს ვერასოდეს ვუყურებ, მაგრამ ზოგჯერ მათი ყურება მაინც მიწევს. ასეთ დროს ჯოჯოხეთში მგონია თავი, რადგან ვხედავ იდიოტს, რომელიც ვერ თამაშობს... ეს საშინელი განცდაა... კიდევ კარგი იგივეს კეთება თეატრში არ მიწევს. თუმცა, იქ მაყურებლის ემოცია და განწყობა საშუალებას მაძლევს საკუთარი ძალაუფლება ვიგრძნო და თუ ეს წარმატების მანიშნებელია, მაშინ ვიტყვი, რომ ასეთი განცდა ნამდვილად მქონია...

- როგორ წარმოგიდგენიათ მომავლის თეატრი? ტექნოლოგიების განვითარების პერიოდში, მან სახე უნდა შეიცვალოს თუ შეინარჩუნოს?

- ვფიქრობ, რომ მომავლის თეატრის მთავარი პრობლემა იქნება მაყურებლის მოზიდვა და ის, თუ როგორ გააღვივებს ის ახალგაზრდებში ინტერესს... ახლა ძალიან ძნელია დააჯერო მაყურებელი იმაში, რომ თეატრი უფრო საინტერესოა. არაფერი არ გამოვა, თუ ამ პროცესში მაყურებელიც არ ჩაერთო... მე ეს საკითხი ძალიან მაწუხებს, მაგრამ იქნებ სწორედ თეატრმა შეასრულოს მნიშვნელოვანი როლი მომავალში?! მაგალითად ინგლისში, ეკონომიკური კრიზისის ფონზე, შევნიშნე, რომ ხალხი თეატრისკენ დაიძრა, მათ ერთად ყოფნა მოინდომეს, რადგანაც ერთმანეთისათვის ამბების მოყოლა მოუნდათ... ამიტომაც უნდა ვიბრძოლოთ იმისათვის, რომ მომავლის თეატრი გადარჩეს!

ამ შეხვედრაზე ისიც გაცხადდა, რომ ალან რიკმანმა ქველმოქმედება გაიღო რობერტ სტურუას ახალი სპექტაკლისთვის, მაქს ფრიშის ნაწარმოების მიხედვით გაცოცხლებული წარმოდგენისთვის – “ბიდერმანი და ცეცხლის წამკიდებლები", რომლის პრემიერაც რუსთაველის თეატრის სეზონის გახსნის დღეს, 1 ოქტომბერს იგეგმება.

მუზეუმი, როგორც მულტიმედიური ორგანიზაცია

ლონდონის მუზეუმების დირექტორთა ახალი ინიციატივა

საქართველოში სამუზეუმო საქმე თანამედროვე სტანდარტებზე გადასვლას ახლა იწყებს. მსოფლიოში კი ამ მიმართულებით ფიქრი დიდი ხნის წინათ დაიწყეს და საბოლოოდ, ეს საქმიანობა ისე განავითარეს, რომ ყველასათვის ცნობილი მუზეუმების ხელმძღვანელები უკვე ამ დარგის მომავალსაც წინასწარმეტყველებენ.

მსოფლიოს კულტურული მემკვიდრეობის უკეთ წარმოსაჩენად წინგადადგმულ ნაბიჯებს ჩვენ რამდენადმე ჩამოვრჩით. აქ ცალკეული პროექტები, ძირითადად, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ინიციატივით ხორციელდება, რაც ერთგვარი მცდელობაა იმისა, რომ ამ დარგის საკეთილდღეოდ გადადგმულ ნაბიჯებს ეტაპობრივად მაინც დავეწიოთ და ერთი ისეთი ლაბორატოარია მაინც შევქმნათ, რომელიც ევროპულ სტანდარტებს გაუტოლდება და სარესტავრაციო ნამუშევართა გადარჩენის საკითხს სათანადოდ მოგვიგვარებს. და ეს მაშინ, როდესაც ლონდონის ორი ცნობილი მუზეუმის დირექტორი – ნილ მაკგრეგორი (ბრიტანეთის მუზეუმი) და ნიკოლას სეროტა (გალერეა ,,ტეიტი”) – აცხადებს, რომ მომავალში მუზეუმები ,,მულტიმედიურ ორგანიზაციებად” გადაიქცევიან, რამდენადაც ინტერნეტი ტრანსფორმირებას ახდენს კოლექციასა და დამთვალიერებელს შორის არსებული ურთიერთობის. ასეთი პროგნოზი მათ ლონდონის ეკონომიკის სკოლაში გამართული ხელოვნების წიგნების გამოცემაზე ორიენტირებული Thames & Hudson-ის 60 წლისთავისადმი მიძღვნილ საღამოზე გამოთქვეს. მაკგრეგორისა და სეროტის შეხედულებებზე The Guardian-მაც დაწერა.

ორივე დირექტორის მოსაზრებით, მომავალი აიძულებს მუზეუმებს გახდნენ გამომცემლები. მათ მიაჩნიათ, რომ კურატორებსა და დამთვალიერებელს შორის არსებული უერთიერთზემოქმედების ხარისხი საკმარისი არ არის და ის მასალების ინტერნეტში განთავსებას მოითხოვს. ,,მოსალოდნელია დიდი ბიძგი იმისათვის, რომ წარმოიქმნას, ერთგვარი, წყალგამყოფი იმ ორგანიზაციებს შორის, რომლებიც იყენებენ ახალ შესაძლებლობებს და რომლებიც ამის გაკეთებას ვერ ახერხებენ”, - განაცხადა ნიკოლას სეროტამ.

აღნიშნულ შეხვედრაზე ნილ მაგრეგორს კითხვა ბრიტანეთის მუზეუმში დაცული პართენონის ქანდაკებების ათენში დაბრუნებაზეც დაუსვეს. ბერძნების მიერ ბრიტანელების მისამართით გამოთქმული კატეგორიული მოთხოვნების საკითხი დღეს განსაკუთრებით აქტუალურია. თუმცა, ისიც ფაქტია, რომ დათმობა არც ერთ მხარეს არ უნდა და საერთოდ შედგება თუ არა რაიმე სახის გარიგება, ჯერ-ჯერობით უცნობია. მუზეუმის დირექტორმა შეკითხვაზე პასუხს თავი ვერ აარიდა და აღნიშნა, რომ ახლა საჭიროა ფიქრი და განსჯა იმაზე თუ როგორ მიაღწიონ დიდი ბრიტანეთისა და საბერძნეთის ხელისუფლების წარმომადგენლებმა იმას, რომ ეს ქანდაკებები აფრიკასა და ჩინეთში დაათვალიერონო... ,,თუმცა, საბერძნეთის ხელისუფლება საკუთარ პოზიციას ნათლად გამოხატავს და ქანდაკებების გატანას არაკანონიერად მიიჩნევს. შესაბამისად, მსგავსი მოლაპარაკებების წარმოება შეუძლებელია, რაც ძალიან სამწუხაროა”, - დასძინა მაგრეგორმა.

ისევ ქართულ რეალობას რომ დავუბრუნდეთ, თუ დღეისათვის მსოფლიო მასშტაბის მუზეუმების ,,თავსატეხი” კოლექციათა გამდიდრება, მათი დაცვა და პოპულარიზაციაა, საქართველოში ინიციატივები, ძირითადად, სამუზეუმო ინფრასტრუქტურის განვითარებაზეა ორიენტირებული. ფონდების გამდიდრებას აქ მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის პროექტის ფარგლებში განხორციელებულმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციებმა. ამის მაგალითია ცოტა ხნის წინათ ახალციხეში, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის სამცხე-ჯავახეთის ისტორიის მუზეუმში გახნილი ექსპოზიცია, სადაც 800 ექსპონატი პირველად გამოიფინა. თუმცა, ის, რაც საქართველოს საზღვრებს გარეთ ხდება, მიზანია, რომლისკენაც უნდა ვისწრაფვოდეთ. ჩვენსა და მათ შორის განსხვავება ამ სფეროსადმი დამოკიდებულებაშიც ჩანს. მსოფლიოში ,,გავრცელებული” ეკონომიკური კრიზისის მიუხედავად, ამ დარგის განვითარებაზე ქველმოქმედებიც ფიქრობენ და ზრუნავენ. იქ მუშაობს ,,ახალი შესყიდვების პროგრამა”, რომელსაც ფინანსურად ერთი საქველმოქმედო ფონდი, Art Fund -ი უზრუნველყოფს. ამ პროექტის ფარგლებში ხორციელდება ისეთი ინიციატივები, რომლებიც კოლექციების ახალი ექსპონატებით შევსებას ითვალისწინებს. ამ სფეროს სპექციალისტებს ემახსოვრებათ მოვლენა, როდესაც ზემოთ აღნიშნულმა ფონდმა თანამედროვე ხელოვნების ნიმუშების შესაძენად 5 ბრიტანულ მუზეუმს მილიონი ფუნტი სტერლინგი გადასცა. ამ ნაბიჯის გადადგმის სურვილი კი ამ საქველმოქმედო ორგანიზაციის წარმომადგენლებს მაშინ გაუჩნდათ, როდესაც მათ ,,შენიშნეს”, რომ ბრიტანული მუზეუმები დაუმსახურებელ იგნორირებას უკეთებენ უცხოელ აქტუალურ მხატვრებსა და სკულპტორებს. აღნისნული ფაქტი კიდევ ერთი მაგალითია იმისა, რომ ევროპაში ფული მარტო კლანების ხელში არ არის და მას მოქალაქეობრივი პოზიციით გამორჩეული, საკუთარი ქვეყნის ერთი რომელიმე დარგის განვითარებაზე დაფიქრებული ადამინებიც განკარგავენ.

ვირთხებზე ნადირობა – ფოთის თეატრის არჩევანი

რა ხდება რეგიონალურ თეატრებში? ეს საკითხი შესასწავლია. მით უფრო მაშინ, როდესაც იშვიათად გვეძლევა რეგიონალურ თეატრებში დადგმული სპექტაკლების ნახვის საშუალება და მათი შემოქმედებითი პროცესებისადმი თვალის მიდევნება.

ქვეყანაში არ არსებობს კულტურის პოლიტიკა და დღემდე გადაუჭრელი პრობლემის სიმწვავე რეგიონალურ თეატრებში თვალშისაცემია. ისინი ადგილობრივი მუნიციპალიტეტებიდან ფინანსდებიან. შესაბამისად, მათი სადადგმო ხარჯები განსხვავებულია და უმეტესად - მწირი. ასეთ პირობებში, რაზე კეთდება არჩევანი და რას გვთავაზობენ ისინი?

ფოთის ვალერიან გუნიას სახელობის სახელმწიფო დრამატული თეატრის მაგალითზე შეიძლება ითქვას, რომ არჩევანი გაკეთდა პროექტზე, რომელშიც უცხოელები მონაწილეობენ. ამ შემთხვევაში საქმე ეხება ავსტრიელი დრამატურგის - პიტერ ტურინის პიესას - ,,ვირთხებზე ნადირობა” (ქართული ადაპტაციის ავტორია ლევან ხეთაგური), რომლის რეჟისორია რალფ ზიბელტი (გერმანია), ხოლო სცენოგრაფი - მაქს ჯულიან ოტო (გერმანია). სპექტაკლის პრემიერა 2009 წლის 28-29 იანვარს შედგა. სულ რამდენიმე დღის წინათ, თბილისელმა მაყურებელმა ის თავისუფალი თეატრის სცენაზე ნახა.

აღნიშნული პროექტი გოეთეს ინსტიტუტისა და 2008 წელს ჩამოყალიბებული საქართველოს რეგიონალური თეატრების ქსელის (გრტნ) მხარდაჭერით განხორციელდა. როგორც შევიტყვეთ, უცხოელი რეჟისორის ჰონორარი გოეთეს ინსტიტუტმა გადაიხადა, სადადგმო ხარჯები კი ადგილობრივი ბიუჯეტიდან, რომელიც სულ 220 000 ლარს შეადგენს, გამოიყო.

რალფ ზიბერტი, როგორც შემოქმედი, ჩვენთვის უცნობია. მის შესახებ მხოლოდ ის ვიცით, რომ 1945 წელს, ქალაქ ესენში დაიბადა. არის ტუმინინის თეატრის (გერმანია) სამხატვრო ხელმძღვანელი, მუშაობდა ბოხუმისა და ჰამბურგის თეატრებში. თუმცა, მისი შემოქმედებითი შესაძლებლობების შესახებ მხოლოდ საქართველოში, კერძოდ ფოთში, განხორციელებული სპექტაკლის მაგალითზე შეგვიძლია ვიმსჯელოთ.

რეჟისორმა არჩევანი გააკეთა პიესაზე, რომელშიც სულ ორი პერსონაჟი მონაწილეობს. მოქმედება ვითარდება ნაგავსაყრელზე, სადაც მამაკაცი ქალს ერთგვარ თამაშში ითრევს. რეჟისორის ამოცანაა აჩვენოს თუ როგორ კარგავენ ისინი ადამანის სახეს და ვირთხებს ემსგავსებიან. ბოლოს მათ ხოცავენ, როგორც ჩასუქებულ მღრნელებს.

აქ რთულია ისაუბრო რეჟისორულ მიგნებებზე. რალფ ზიბერტი პრობლემას არ უღრმავდება და არც ამძაფრებს. ის სათქმელს მარტივად აგებულ სცენებში ატევს და მთავარი ამოცანის გადაჭრას მსახიობებსა და სცენოგრაფს ანდობს. ამ სპექტაკლის მხატვრული გაფორმება, როგორც უკვე აღვნიშნე, მაქს ჯულიან ოტოს ეკუთვნის. ვიცით, რომ ის 1972 წელს, მიუნხენში დაიბადა. არის კინოს მხატვარი, ილუსტრატორი, მუშაობს ანიმაციაში. მისი ნამუშევრები გამოფენილია ბერლინის, პოსტდამისა და მიუნხენის გალერეებში. მისი შემოქმედებითი ცხოვრება თეატრს 2004 წლიდან დაუკავშირდა. ამ კონკრეტულ შემთხვევაში მხატვრის ამოცანაა შექმნას ისეთი გარემო, რომელიც თავს ნაგავსაყრელზე ამოგაყოფინებს. სცენაზე მუქი ცისფერი პოლიეთილენი აფენია, იქვე მიმობნეულია უსარგებლო ნივთები თუ ძველმანები, ცენტრალურ ნაწილში კი დგას ხის სადგარი, რომელზეც გადაჭიმულია ნახატი მანქანის გამოსახულებითა და წარწერით _ თჰე პოწერ ოფ დრეამს. აქ ერთადერთი მოძრავი დეტალია კიბე, რომელიც ნახატის შუაგულიდან იხსნება. აი, სულ ეს არის. ასეთი მწირი გამომსახველობითი საშუალებებით იქმნება განწყობა, რომელიც მაყურებელში უსიამოვნო განცდას ბადებს. იხატება გარემო, რომელშიც სუნთქვა ჭირს, რადგანაც ირგვლივ ყველაფერი ლპება და იხრწნება. და თუ მხოლოდ ეს იყო რეჟისორის ამოცანა, მაშინ ის გადაჭრილია.

ფოთის თეატრის დასი სულ 20 მსახიობისგან შედგება. მათ შორის გერმანელმა რეჟისორმა არჩევანი ორზე - ჯანო იზორიასა და მარიკა ბუკიაზე გააკეთა. რა შეიძლება ითქვას მათზე? თუ დღეს თანამედროვე ქართული თეატრის ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა კარგი მეტყველებაა და ამით თითზე ჩამოსათვლელი მსახიობები გამოირჩევიან, ამ შემთხვევაში ორის (განსაკუთრებით კი მარიკა ბუკიას) მეტყველება მაყურებელს ყურს არ ჭრიდა და მათი სიტყვები დარბაზში ისმოდა. ამ სპექტაკლის პერსონაჟები ერთმანეთს მხოლოდ ნაკლოვანებებზე მიუთითებენ. თუმცა, გაუცხოების პრობლემა, რომელიც დიალოგებში იკითხება, მსახიობების მიერ წარმოჩენილი არ არის და არც ტრაგიკულობის განცდა გეუფლება. ,,ფოთის თეატრში თუ ასეთი სპექტაკლები იდგმებოდა, არ ვიცოდითო”, _ აღნიშნავდნენ თავისუფალ თაეტრში შეკრებილნი სპექტაკლის დასასრულს. მათი ასეთი შეფასება, სავარაუდოდ, იმან გამოიწვია, რომ მსახიობები წარმოდგენის ბოლოს სცენაზე საცვლების ამარა იდგნენ.

აღნიშნული სპექტაკლი, მხატვრული თავლსაზრისით, მოვლენა არ გახლავთ, მაგრამ რამდენადმე გამოირჩევა, კერძოდ: ფოთის თეატრის მსახიობებს გერმანელ რეჟისორთან თანამშრომლობის საშუალება მიეცათ. მან არტისტებს თანამედროვე დრამატურგის ნაწარმოები გააცნო და მათ გადასაჭრელად ახალი ამოცანები წაუყენა. ეს ინიციატივა საინტერესო აღმოჩნდა.

,,ვირთხებზე ნადირობა” შესაძლებელია გერმანიაშიც წარმოადგინონ. ამასთან დაკავშირებით მოლაპარაკებები უკვე მიმდინარეობს და როგორც ფოთის თეატრის მმართველმა _ თენგიზ ხუხიამ გვითხრა, რალფ ზიბერტთან თანამშრომლობა მომავალშიც გაგრძერლდება და კიდევ უფრო გაღრმავდება.

სიახლეებს რაც შეეხება, აღსანიშნავაი, რომ საქართველოს რეგიონალური თეატრების ქსელში, დაახლოებით, უვნისის თვეში, ზუგდიდისა და ქუთაისის თეატრებიც გაწევრიანდებიან. ამ გაერთიანების მიზანია: რეგიონალური თეატრები ერთმანეთს გვერდში ამოუდგნენ და დაეხმარონ, მოხდეს შემოქმედებითი ძალების ერთი თეატრიოდან მეორეში გადანაწილება და ერთობლივი პროექტების განხორციელება. შევიტყვეთ, რომ ქსელის ინიციატივით, მომზადდება საერთო ვებ გვერდი, სადაც განთავსდება ინფორმაცია მასში გაწევრიანებული თეატრების შესახებ. მასალის მოძიება უკვე დაწყებულია.
ფოთის თეატრი კულტურის სახლში მას შემდეგ ფუნქციონირებს, რაც პრეზიდენტისა და საქართველოს კათალიკოს პატრიარქის, ილია მეორის გადაწყვეტილებით ფოთის თეატრის ძველი შენობა ეკლესიას დაუბრუნდა და თეატრისთვის ახალის მშენებლობა დაიწყო. ამ თაეტრის მმართველი იმედოვნებს, რომ ნაგებობა, სადაც ფოთის თეატრი დაიდებს ბინას, კულტურის ცენტრად გადაიქცევა და სხვა თეატრებს ხშირად უმასპინძლებს.

ხელოვნება პრივილეგიებისთვის, თუ...

ბრიტანეთში პოეტ-ლაურეატის თანამდებობის გაუქმებას ითხოვენ

ბრიტანეთშიც კი მივიდნენ იმ დასკვნამდე, რომ სამეფო კარის მეხოტბეთა დრო წარსულს უნდა ჩაბარდეს. ამასთან, 1668 წელს დაწესებული პოეტ-ლაურეატის თანამდებობის გაუქმების წინადადება სწორედ იმ ქალბატონმა გამოთქვა, რომელიც ამ თანამდებობის დაკავების ერთ-ერთი რეალური კანდიდატია.

რატომ მოითხოვს ბრიტანელი პოეტი ქალი, ვენდი კოუპი პოეტ-ლაურეატის ოფიციალური თანამდებობის გაუქმებას? ამ შეკითხვას ის ჟურნალისთვის ,,Royal Society of Literature Review”

მიცემულ ინტერვიუში პასუხობს და აღნიშნავს, რომ პოეტ-ლაურეატისგან ზედმეტად ბევრს ელოდებიან და რომ კარგ მელექსეს ღირშესანიშნავ მოვლენებზე წერა თანამდებობისგან დამოუკიდებლადაც შეუძლიაო.

ამჟამად ეს თანამდებობა იქ ენდრიუ მოუშენს უკავია. ის ათი წელია, რაც პოეტ-ლაურეატის ვალდებულებებს პირნათლად ასრულებს. თუმცა, ამა წლის მარტში პენსიაზე გადის და ვინ დაიკავებს აღნიშნულ პოსტს ან იარსებებს თუ არა იგი კვლავაც, ჯერ-ჯერობით უცნობია. ერთი კი მნიშვნელოვანია, ბრიტანეთის საზოგადოების ცნობილი წარმომადგენელი კარის მეხოტბეობის წინააღმდეგ ილაშქრებს.

საქართველოსგან განსხვავებით, ბრიტანეთში ეს თანამდებობა ოფიციალურად არსებობს და ამის შესახებ ცნობილია. საზოგადოებამ კარგად იცის რას უნდა ელოდოს პოეტისგან, რომელსაც ამ საქმიანობისთვის ყოველწლიურად ხუთი ათას ფუნტს უხდიან და ზედ ერთ კასრ ღვინოსაც აყოლებენ.

მართალია, საქართველოში ეს თანამდებობა ოფიციალურად აღარ არსებობს - მონარქიული წყობის გაუქმებას ხომ ,,სამეფო კარის მეხოტბეთა” ინსტიტუტის დაშლაც მოჰყვა. თუმცა, ეს სულაც არ ნიშნავს, რომ დღეს ,,კარის მეხოტბეთა” ნაკლებობას განვიცდით. ამ სახელის მატარებელია ყველა, ვინც ,,სამეფო კართან” დაახლოების მიზნით, ჩვენს თვალწინ იცვლის პოზიციებს და საკუთარ პრინციპებსაც (ხშირად შემოქმედებითს) ღალატობს.

რა მოეთხოვება პოეტ-ლაურეატს? უპირველესად ის, რომ არ გამოხატოს უკმაყოფილება, ღვარძლი და სიბრაძე იმის მიმართ, რაც ქვეყანაში ხდება და ეს ყველაფერი ნაწარმოებებში არ ასახოს. ბრიტანეთის სამეფო კარის ,,მოთხოვნას”, მას-მედიის წარმომადგენლები არაფრად აგდებენ და საკუთარ თავს და საზოგადოებას ჯანსაღი კრიტიკისკენ მოუწოდებენ.

ჯანსაღი კრიტიკის ხსენებაზე მახსენდება საქართველო, სადაც ჩვენი ,,სამეფო კარი” კულტურის სფეროში მიმდინარე პროცესებსა და სიახლეებზე, ან პრესის ფურცლებზე გამოქვეყნებულ წერილებზე წარმოდგენას ზედაპირულად, საკუთარი თვალით კი არა, მათთან დაახლოებული პირების ნაამბობით იქმნის. მთავარი ხელისუფალის სიტყვებს თუ დავუჯერებთ, ისეთი შთაბეჭდილება იქმნება, რომ თბილისის თეატრების სხვადასხვა ტიპის სცენებზე სპექტაკლები ანშლაგით მიდის და მათი რეგიონებში წარმოდგენის გარდა სხვა პრობლემა აღარ გვაქვს... ერთი შეხედვით ყველაფერი რიგზეა მაშინ, როდესაც მართლაც დასაფიქრებელია წარმოდგენების მხატვრულ ხარისხთან თუ მომავალი თაობის ხეირიან აღზრდასთან დაკავშირებული საკითხები. იქნებ დადგეს დრო და საქართველოს ,,სამეფო კარის” დრამატურგ-ლაურეატის თანამდებობა დასჭირდეს, ვინ უნდა დაიკავოს ის, თეატრისა და კინოს უნივერსიტეტში ხომ დრამატურგიის ფაკულტეტი გაუქმებულია?

ბრიტანეთში ამ თანამდებობის გაუქმების მოთხოვნით ე.წ. ინტელიგენციის წარმომადგენელი გამოდის. ჩვენთან კი, ქართული ინტელიგენციის ხსენებაზე უმალ იმაზე იწყებენ საუბარს, რამდენი ინდაური ჩამოურიგეს მათ საახალწლოდ. ამით ბევრმა ისიც კი გამოთვალა თუ რა ,,ღირს” დღეს ქართული ინტელიგენცია... მაგრამ საქმის არსი ამაში არ არის - იქ ერთი ყავთ დამ ის თანამდებობას აუქმებენ, აქ კი - ოფიციალურად არ არსებობს, მაგრამ რამე რომ იყოს, იქნებ დაეკანონებინათ კიდეც და რომელ ჯანსაღ კრიტიკაზეა ლაპარაკი...

ვენდი კოუპს თუ მივუბრუნდებით, ის, ძირითადად, ყოველდღიურობის ამსახველ თხზულებებს ქმნის. მიიჩნევს, რომ კარგი პოეზიის შეკვეთით დაწერა შეუძლებელია. ამის მაგალითად მას ყოფილი პოეტ-ლაურეატის ჯონ ბეტჯემანის პოემა მოჰყავს, რომელიც ბრიტანეთის დედოფლის ელისაბედ მეორის ქალიშვილს, პრინცესა ანას ქორწინებას ეძღვნება. ,,მე მახსოვს, როგორ დავნაღვლიანდი; მე ვფიქრობდი: ,,მას ეს არ უნდა გაეკეთებინა”. ჩემი აზრი არ შეცვლილა”, - წერდა ჯონ ბეტჯემანი.

ვენდი კოუპის აზრით, პოეტი, ისევე როგორც ნებისმიერი შემოქმედი, თავისუფალლი უნდა იყოს და მხოლოდ ის წეროს, რაც მოესურვება. ენდრიუ მოუშენზე კი აღნიშნავს, ის ბევრს მუშაობდა და არც სულელურად გამოიყურებოდაო...

თავად მოუშენი კი ხშირად ჩივის, სამეფო კარის ოჯახისთვისწ ერა უმადური საქმეაო... თანამდებობის ,,ხათრით” მან ისეთი ნაწარმოები შექმნა, როგორებიცაა: დედოფალ ელისაბედ მეორისა და პრინც ფილიპის ქორწინებიდან 60 წლისთავისადმი მიძღვნილი პოემა, ასევე, პრინც ჩარლზისა და აწ გარდაცვლილი პრინცესა დიანას უფროსი ვაჟის - პრინც უილიამის 21 წელთან დაკავშირებით შექმნილი ლექსი...

აღსანიშნავია, რომ 1668 წლიდან დაწესებული ეს თანამდებობა პოეტ-ლაურეატებს მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ეკავათ, ისინი სამეფო კარის თანამშრომლებად ითვლებოდნენ და ამისათვის ყოველწლიურად ათას ფუნტსა და ღვინით სავსე კასრსაც იღებდნენ. ენდრიუ მოუშენის შემთხვევაში კი, გამონაკლისი დაუშვეს და როგორც ზემოთ აღვნიშნე, გასამრჯელო მას ხუთი ათას ფუნტამდე გაუზარდეს.

ცნობისათვის, ენდრიუ მოუშენამდე პოეტ-ლაურეატის თანამდებობა ტედ ჰიუზენს ეჭირა. ბრიტანეთის ისტორიას სულ 19 პოეტ-ლაურეატი ახსოვს. ყველაზე დიდხანს ეს თანამდებობა ალფრედ ტენისონს - 42 წელი - ეკავა.

როგორ მინდა, რომ საქართველოშივ არსებობდეს ,,კარის მეხოტბის” პოსტი და მის გაუქმებას ვითხოვდეთ, ვიდრე არ არსებობდეს და ერთ ადამიaნს მაინც ჰქონდეს, თუნდაც არაოფიციალურად, მისი დაკავების სურვილი.

ორი რეჟისორის ერთი სპექტაკლი

რუსთაველის თეატრმა 130-ე სეზონში პირველი პრემიერა გამართა. საპრემიერო წარმოდგენას მაყურებელი დაესწრება, ჟურნალისტებმა ის დახურულ ჩვენებაზე, ე.წ. ,,პრაგონზე” ვნახეთ და სიმართლე გითხრათ, არ ვიცი, რამდენად შეიძლება ვისაუბრო სპექტაკლზე, რომელშიც შესწორებებს, სავარაუდოდ, კიდევ შეიტანენ.

წარმოდგენა, სახელწოდებით - ,,Play, ანუ სიკვდილის როკვა”, რობერტ სტურუამ გამოუშვა. ყოფილა შემთხვევები, როდესაც მას ტექსტი და მიზანსცენებიც კი, საპრემიერო ჩვენების დღეს შეუცვლია... არადა, აფიშაზე სპექტაკლის რეჟისორად ანდრო ენუქიძე სახელდება. რა მოხდა? – ეს კითხვა ბევრმა დასვა.

ერთი რეჟისორის დაწყებულ საქმეში მეორეს ,,ჩარევის” შემთხვევებს, თეატრალები სხვადასხვაგვარად აფასებენ. ამასთან, ისიც ფაქტია, რომ ლოგიკურად დასმული შეკითხვა რიტორიკული არ გახლავთ და შესაბამისად, პასუხიც მოეძებნება.

სავარაუდო პასუხების შესახებ ქვემოთ ავღნიშნავ, ახლა კი ორიოდე სიტყვას სპექტაკლზე გეტყვით: რეჟისორმა ანდრო ენუქიძემ, რომელსაც რუსთაველის თეატრში დადგმული აქვს სპექტაკლები: ,,ირინეს ბედნიერება” (1994 წ.), ,,ქალები ნისლში” (1998 წ.) და ,,კაცია-ადამიანი” (2006 წ., რობერტ სტურუასთან ერთად), ფრიდრიხ დიურენმატის პიესაზე - ,,ვთამაშობთ სტრინდბერგს” მუშაობა ივნისის თვეში დაიწყო. აქვე იმასაც გეტყვით, რომ თავად დიურენმატმა ეს პიესა ავგუსტ სტრინდბერგის ,,სიკვდილის როკვის” მიხედვით შექმნა (ის რეჟისორ ავთო ვარსიმაშვილს ,,თეატრალურ სარდაფში” (რუსთაველზე) აქვს განახორციელებული, სადაც მსახიობები: ნანა ფაჩუაშვილი, გურამ საღარაძე, კახი კავსაძე მონაწილეობდნენ, წარმოდგენა იტალიაშიც უჩვენეს). რატომ დააბნია ანდრო ენუქიძემ მაყურებელი, რთული სათქმელია. როგორც ჩანს, რეჟისორისთვის ეს პიესა განსაკუთრებულია, რადგანაც სამჯერ მიუბრუნდა - ერთხელ პოლონეთში დადგა, მეორედ სურდა რომ საქართველოში განეხორციელებინა, მესამედ კი მასზე ახლა უკვე რუმინეთში მუშაობს, რეჟისორი იქ 19 ოქტომბერს გაემგზავრა.

როდის აღმოჩნდა სპექტაკლი რობერტ სტურუას ხელში? მას შემდეგ, რაც სტურუამ ჩაბარებაზე ნახა და შესწორებების შეტანა დაიწყო. ამასობაში, ანდრო ენუქიძის რუმინეთში წასვლის დროც მოახლოვდა და საბოლოოდ, სპექტაკლი სტურუამ გამოუშვა.

თეატრში ამბობენ, რომ ენუქიძის სპექტაკლიდან უცვლელი მხოლოდ სათაური დარჩა. პიესის ტექსტიც კი, რომელიც ენუქიძემ ისედაც შეამცირა, სტურუამ 15 გვერდამდე დაიყვანა, სპექტაკლს ფორმა მისცა და მისი სიუჟეტი აღქმადი გახადა. არადა, სიუჟეტს რაც შეეხება, ძალიან მარტივად არის საქმე. მოქმედება, რომელიც მცირე სცენის შუაგულში, მაყურებლის თვალწინ თამაშდება და სასიყვარულო სამკუთხედად ქცეული პერსონაჟების ისტორიაზე მოგვითხრობს, ალისას თათული დოლიძე ანსახიერებს, ედგარს - ზუკა პაპუაშვილი, ხოლო კურტს - ლევან ხურციაა.

მაყურებელი დარბაზში ისეა განლაგებული, რომ თითქმის მოქმედებაშია ჩართული, აქ სცენაზეც კი სხედან, მათ პერსონაჟები სპექტაკლის დაწყებისთანავე ეცნობიან.

მირიან შველიძის მიერ გაფორმებული სივრცე ძველი ყაიდის შთაბეჭდილებას ტოვებს. აქ ყველაფერი მოძველებულია, ურთიერთობები და შეხედულებებიც კი... სპექტაკლი ერთმანეთთან გაუცხოებული პერსონაჟების იმედგაცრუებასა და არშემდგარ ურთიერთობებზე გვიყვება. ალისა არშემდგარი მსახიობია, რომელიც არტილერიის რიგით მსაწავლებელს, სახელად ედგარს, შეაბერდა. ედგარი კი თვლის, რომ რიგითი მასწავლებელი კი არა, სამხედრო საქმის ცნობილი თეორეტიკოსია და ბალისტიკის სახელმზღვანელოს ავტორობაც ძალიან ეამაყება. მათი უსიცოცხლო ცხოვრების სიმბოლოდ იქვე მდგარი, მოქმედი ტელეგრაფი იკითხება... ,,ოცდახუთი წელი, ვერცხლის ქორწილი... ჩემო ძვირფასო, უსაყვარლესო მეუღლევ... თუ მეხსიერება ჯერ კიდევ შეგრჩა, ალბათ გახსოვს, სულ რაღაც ხუთი წლის წინათ, ჩემი დაჟინებული მოთხოვნით, როგორც იქნა, გაყრაზე დაგითანხმე. დიახ, დიახ, სიხარულისაგან ღრუბლებში დავფრინავდი – ღმერთო ჩემო, თავისუფალი ვარ, თავისუფალი. მეგონა ჯოჯოხეთს თავი დავაღწიე, მაგრამ ვინ მაღირსა ბედნიერება... სულ კუდში დამდევდი, არ მეშვებოდი, აცრემლებული მევედრებოდი... სულელი ვარ, სულელი. როგორც ყოველთვის გულჩვილობამ დამღუპა. ყველაფერი მაპატიე და რა? სამუდამოდ დამასამარე. უარესად შემზიზღდი. თუმცა არა, რას ვამბობ, კი არ შემზიზღდი, შე შაცოდავო, საერთოდ აღარ არსებობ ჩემთვის. არარაობა ხარ, არარაობა...”, - აცხადებს ალისა. ამ მონოლოგში კი, ცოლ-ქმრის დამოკიდებულება კარგად იკითხება. მათი ქორწინების ოცდახუთიწლისთავზე გამოჩნდება ნიუ-იორკიდან ახლადდაბრუნებული კურტი – ალისას ძველი სიყვარული, რომელიც დარბაზში მოტოციკლეტით შემოდის. მისი გამოჩენა ქალს ცხოვრების შეცვლის იმედს გაუჩენს... ყველაფერი მაშინ მთავრდება, როდესაც ედგარი, კაცი, რომლისთვისაც მოწევა ერთადერთი სიამოვნებაა, გამოაცხადებს: ,,სარწმუნო წყაროებიდან შევიტყვეთ, რომ ვიღაც ჩვენს ზნედაცემულ თანამემამულეს, დიდძალი თანხა ჩაუჯიბავს... რა სირცხვილია, რას არ ჩადიან საზღვარგარეთ ჩვენი ერის შვილები... და როგორ ფიქრობთ, ვინ არის ის კაცი ვინც ჩვენს სამშობლოს სახელი გაუტეხა? ბანკის უბრალო მოხელე, ბ-ნი კურტი, ნიუ-იორკელი ქურდი... ალისა, გილოცავ, შენი რჩეული თაღლითია, უფრო მეტიც, ქურდბაცაცა...” ედგარი ვერ ხვდება, რომ იმ კაცის წინაშე, რომელიც ფულს აღმერთებს, კანონი უძლურია.

ეს პიესა XX საუკუნის ავტორს ეკუთვნის, რომელიც გარდა იმისა, რომ ცნობილი პუბლიცისტი და დრამატურგი გახლდათ, მას ოთხმოცამდე დასახელების ჯილდო აქვს მიღებული, ძალიან ნიჭიერი ექსპრესიონისტი მხატვარი იყო. მოგვიანებით მან რამდენიმე საკუთარი ნაწარმოებიც კი გააფორმა, იშვიათად კი, დიურენმატი დეკორაციებისა და კოსტუმების ესკიზებსაც ასრულებდა. მისი ნამუშევრები 1976 და 1985 წლებში – ნიონბერგში, ხოლო 1978 წელს – ციურიხში იყო გამოფენილი. 1941 წელს მან ფილოსოფიისა და გერმანისტიკის შესწავლა დაიწყო, 1943 წლიდან კი დარწმუნდა, რომ მისი მთავარი საქმე მწერლობა იყო. მის მიერ შექმნილი პერსონაჟები სცენაზე ყველაზე ოსტატურად მსახიობმა თათული დოლიძემ განასახიერა. პიესა თარგმნა მანანა ჭელიძემ, სპექტაკლის მუსიკალური გამფორმებელია ია საკანდელიძე, ქორეოგრაფი – კოტე ფურცელაძე, რეჟისორის თანაშემწე კი - გრიგოლ თათეიშვილი.

ამ ბოლო დროს განსაკუთრებით ხშირად ვსაუბრობთ იმაზე, რომ რობერტ სტურუაზე ძლიერი, სამწუხაროდ, არ გვყავს. ამასთან, იმაზეც გვწყდება გული, რომ ის მომავალ თაობებს არ ზრდის… იშვიათად იმასაც გაიგონებთ, რომ ,,სხვას” გასაქანს არ აძლევენ, ან ხელს არ უწყობენ, მაგრამ აქვე ჩნდება კითხვა, იქნებ შედარებით ახალგაზრდებს ეს უბრალოდ არ შეუძლიათ და ამიტომ სამხატვრო ხელმძღვანელიც იძულებულია, რომ ჩაერიოს დადგმაში მხოლოდ იმიტომ, რომ სპექტაკლი სოცოცხლისუნარიანი გახდეს და რამდენიმე თვე მაინც იცოცხლოს და მისთვის გაღებული სადადგმო ხარჯები გაფლანგული არ აღმოჩნდეს… ამ შემთხვევაში სტურუას ,,ჩარევა” გასაგებია... თუმცა, იქვე ჩნდება მეორე მომენტიც: იქნებ, სჯობს გავიგოთ ვინ ვინ არის და დავრწმუნდეთ, რომ მათ ხელს კი არ უშლიან, მათ ეს უბრალოდ არ შეუძლიათ და მორჩა!